Komizm słowny może mieścić w sobie bardzo różnorodne, pomysłowe formy dowcipów. Jego potencjał szczególnie często wykorzystuje Bartosz Walaszek w swoich animacjach, zwłaszcza w Egzorcyście oraz innych serialach (Bogdan Boner: Egzorcysta [2020]) czy krótkometrażowych filmach (m. in. Bogdan Boner: Wigilia [2023], Bogdan Boner: Święto Zmarłych [2024]) opowiadających o tytułowym Bogdanie Bonerze.
Bo choć w omawianym serialu można dostrzec wiele różnych rodzajów komizmu, to ten językowy zdaje się najistotniej wpływać na atrakcyjność serialu oraz wyjątkowy, groteskowy kształt wykreowanego w nim świata.
Egzorcysta, co prawda, bez święceń – za to alkoholik!
Bogdan Boner to amatorski, ale nieźle obeznany w swoim fachu, egzorcysta zajmujący się na co dzień usługami budowlano-remontowymi na przemian z oddiablaniem nawiedzonych domostw, eliminacją potworów i innych piekielnych bestii. W jego zespole znajduje się również zatrudniony na czarno Marcinek, a także oswojony, mało bystry diabeł Domino. Boner nie wylewa za kołnierz i kiepsko strzela, ale nieobce są mu przyzwoite ludzkie odruchy, których przejawem jest chociażby jego troska o współpracowników, gdy ci znajdują się w niebezpieczeństwie.
Jak zwykle u autora Kapitana Bomby (2007-2013), komediowy serial jest przepełniony karykaturalnymi postaciami, wulgaryzmami, groteskową przemocą i satyrycznym spojrzeniem na Polską rzeczywistość – tu głównie katolickich duchownych, ale i znanych polityków (parodia Jarosława Kaczyńskiego w odc. Śmiertelna infekcja), przesądy i pozostałe rodzime absurdy. Można tu także odnaleźć szereg zabarwionych komizmem nawiązań do kina grozy, z którego zapożyczone zostają liczne motywy fabularne i eksterminowane przez Bonera monstra.
W Egzorcyście Walaszek wykorzystuje swoją pozbawioną hamulców wyobraźnię, umiejętność budowania efektu komicznego i – nie bójmy się użyć tego słowa – erudycję, aby zaprezentować mnóstwo pomysłowych wariantów komizmu językowego. Pierwszym, co zasługuje na wspomnienie, jest stosowane przez twórcę nazewnictwo. Jego śmieszność dotyczy głównie serialowych czarnych charakterów, niekiedy określanych za pomocą zwulgaryzowanych popularnych nazw demonów (Belzedup, Sratan, Dupcyper), innym razem imionami archaicznymi (Szczepan, Bonifacy, Kleofas), zdrobniałymi (Kamilek) czy odsyłające do internetowych memów (Janusz i Grażyna). Przydają one również dodatkowego parodystycznego wymiaru samym postaciom potworów – często nieporadnych, głupich i niestanowiących realnego zagrożenia. Komiczny charakter mają także pojawiające się w serialu nazwy firm czy zespołów muzycznych (Ajronwejder, Dziurasik Park. Wulkanicacja), także budzące skojarzenia z rzeczywistymi, powszechnie rozpoznawalnymi markami.
Kolejną nagminnie stosowaną formą dowcipu słownego w serialach z Bogdanem Bonerem są porównania – zawsze przerysowane i zaskakujące, ale niepozbawione trafnych obserwacji oraz przynajmniej częściowej analogii („Ale się nażrę dzisiaj – jak stara baba na weselu!” – odc. „Pora umierać”, „Na rano to wszystko ma być wymiecione jak Lidl po promocji! – odc. „Demony smogu”). Niekiedy też bazują one na grze słów, odnosząc się do dwóch różnych znaczeń danego wyrazu (homonimy; „ […] i wali z piąchy jak rano z japy!” – odc. W szponach Belzedupa). Jednak najsłynniejszymi żartami językowymi regularnie pojawiającymi się w Bonerze są zdania współrzędnie złożone przeciwstawne, które … nie są przeciwstawne. W poprawnie skonstruowanej wypowiedzi tego typu obydwie części zdania znajdują się do siebie w opozycji, jednak u Walaszka ich znaczenia albo się ze sobą pokrywają („żyła skromnie, za to bez wygód” – odc. Cmentalizer , „Może uczę się powoli, za to opornie” – odc. Po drugiej stronie cz. 2), albo jedynie umacniają, często negatywny, wydźwięk pierwszej części zdania („Pachnie jak pachnie…za to szczypie!” – odc. Dziwny dzień).
Nawiązania i cytaty – nierzadko zrozumiałe tylko dla polskiego, znającego rodzimą kulturę widza – także współtworzą komizm językowy serialu. Pośród nich można znaleźć wypowiedzi osób publicznych, które na stałe przeszły do naszej codzienności („Spieprzaj dziadu!” – odc. Śmiertelna infekcja) lub internetowych hitów (cytaty ze słynnego kazania ks. Piotra Natanka w odc. Opętany). Warto też wspomnieć o charakterystycznym dla Egzorcysty włączaniu w kwestie serialowych demonów sformułowań typu „Niech cię ręka boska broni!” lub „Dzięki Bogu!”, które w ich ustach zyskują absurdalny, komiczny charakter.
Potencjał komizmu słownego jak zakres wyobraźni Walaszka – nieograniczony!
Poza wyżej wymienionymi, w Egzorcyście pojawia się szereg nieco bardziej rozpoznawalnych, mniej kojarzonych stricte z twórczością Walaszka, przejawów dowcipu językowego. Ich efekt komiczny bywa rezultatem błędów gramatycznych, nieporozumienia między postaciami, śmiesznych powiedzonek bohaterów czy opowiadanych przez nich kawałów. Wszystkie z powyższych zabaw językowych pozostają zgodne z elementarnymi prawidłami budowania komizmu poprzez łączenie nieprzystających do siebie elementów, zaskakiwanie odbiorcy i wywoływanie u niego zdziwienia. Jednocześnie jednak zostają one harmonijnie zespojone z osobliwym humorem, wyobraźnią i satyrycznym zacięciem Bartosza Walaszka. To między innymi dzięki temu przygody Bogdana Bonera są jednymi z jego zabawniejszych i bardziej wyróżniających się produkcji, zgrabnie połączonymi z resztą jego autorskiego uniwersum.
Źródło zdjęć:
– https://egzorcysta.fandom.com/wiki/Egzorcysta
