Olbrzymia popularność literackich i filmowych kryminałów z pewnością wiąże się z wieloma czynnikami. Dostarczają one dreszczyku emocji i pozwalają na eskapistyczną rozrywkę, chwilowo odrywającą od codziennych, pospolitych trosk. Przede wszystkim jednak kryminał – podobnie jak inne popularne gatunki – gwarantuje spotkanie z motywami, schematami i typami bohaterów, z jakimi każdy odbiorca jest już oswojony.
Ta przewidywalność, połączona z oczekiwaniami na coś zaskakującego i nieszablonowego, warunkuje poczucie bezpieczeństwa oraz przyjemność z sięgania po opowieść kryminalną. Zapewnia również ulgę płynącą z powrotu do naszej prozy życia po zakończonej lekturze utworu filmowego/literackiego[i].
Czy jednak może istnieć korzyść z oglądania kryminałów ostentacyjnie zrywających z odbiorczymi przyzwyczajeniami i zasadami gatunku? Czy są to kryminały nieudane, czy takie wymagające nieco innego podejścia oraz odrębnych kryteriów oceny? Aby zrozumieć cele i atuty tzw. „antykryminałów” warto przyjrzeć się jednemu z ciekawszych polskich filmów reprezentujących tę trudną do opisania, niedefiniowaną w podręcznikach filmoznawczych konwencję – Jestem mordercą Macieja Pieprzycy.
Kryminał, który porzuca rozwiązanie zagadki?
Akcja rozgrywa się w PRL lat 70-tych. Młody policjant, Janusz Jasiński (Mirosław Haniszewski), żyje z żoną (Magdalena Popławska) i synem w ciasnym mieszkaniu położonym nieopodal torów kolejowych. Pewnego dnia zostaje mu powierzone zadanie złapania działającego na terenie Śląska seryjnego mordercy kobiet, zwanego „wampirem z Zagłębia”. Naciski władzy, zbieg okoliczności oraz ambicja i strach bohatera przed upokorzeniem powodują, że w końcu udaje się ująć podejrzanego – Wiesława Kalickiego (Arkadiusz Jakubik). Wraz z przesłuchaniami mężczyzny, zbieraniem kolejnych poszlak i informacji rodzi się jednak coraz więcej wątpliwości co do jego winy. Za ujęcie „wampira” Jasiński otrzymuje dom, rozwija karierę i zdobywa sławę. Jednocześnie, na skutek częstych kontaktów z Kalickim, zaczyna zawiązywać z podejrzanym swego rodzaju przyjaźń. Bohater wkrótce stanie przed wyborem pomiędzy uczciwością i życiem drugiego człowieka a własnymi, egoistycznymi pobudkami.
Film został oparty na autentycznej sprawie wspomnianego „wampira z Zagłębia”, której sam Pieprzyca poświęcił wiele lat wcześniej dokument o bardzo zbliżonym tytule – Jestem mordercą…(1998). Autor zapożycza z tej historii bardzo wiele – od realiów, tożsamości poszczególnych postaci, po przebieg procesu i związane z nim kontrowersje. Równocześnie widać w omawianym filmie inspiracje rodzimym nurtem Kina Moralnego Niepokoju, zwłaszcza cenionym po dziś Wodzirejem (1977) Feliksa Falka, z którego Pieprzyca zdaje się wywodzić postać Jasińskiego. Podczas seansu Jestem mordercą trudno także uciec od skojarzeń i porównań z produkcją „Anna” i wampir (1981) Janusza Kidawy. Ten obraz fabularny otwarcie przejawia ambicję rzetelnego odtwarzania historii śledztwa dotyczącego „wampira” (co już podaje w wątpliwość jego uczciwość), a stawiane tam tezy odnośnie winy Zdzisława Marchwickiego oraz końcowy wydźwięk filmu są z perspektywy czasu trudne do wybronienia. Poświęcone tej samej sprawie filmy Pieprzycy – zarówno dokumentalny, jak i niebezpośrednio ten fabularny – zdają się wchodzić w polemikę ze stanowiskiem Kidawy, jak również z utrzymywaną przez lata wersją ówczesnych wydarzeń.
Jestem mordercą wydaje się jednak najciekawsze ze względu na swoje podejście do gatunku i jego kreatywną, autorską dekonstrukcję. Pieprzyca po zapoznaniu nas z głównym bohaterem oraz rozpoczęciu przez niego śledztwa faktycznie przez moment wydaje się prowadzić nas przez osadzoną w realiach PRL, ale dość konwencjonalną opowieść kryminalną, ujętą w ramach kina policyjnego. Obserwujemy kolejne próby schwytania „wampira”, zaskakujące zwroty akcji, brutalne efekty poczynań zbrodniarza. Po niespełna 30 minutach seansu rzekomy sprawca morderstw zostaje jednak odnaleziony, a nacisk filmu zostaje silniej położony na zgłębianie relacji między postaciami, przede wszystkim zaś na dylematy, wątpliwości i wewnętrzną przemianę głównego bohatera. Wraz z budowaniem coraz mocniejszej więzi z zatrzymanym Wiesławem Kalickim (imię i nazwisko nieprzypadkowo zbliżone do rzeczywistego Zdzisława Marchwickiego), Jasiński wpędza się w otchłań kłamstwa i degeneracji. Zdradza przyjaciół, doprowadza do rozpadu swojego małżeństwa, doznaje coraz bardziej dojmującego osamotnienia. W momencie, gdy chce zawrócić z wybranej drogi i zdobywa się na akt szczerości, jest już niestety za późno. Ukazując przemianę bohatera Pieprzyca opisuje zarazem fałsz, skorumpowanie, demoralizację władz PRL, jak również kondycję duchową ówczesnego społeczeństwa. Jasiński jest częścią tamtejszego systemu, a zarazem jego produktem, dzięki czemu doskonale uzupełnia się on z ukazanym w utworze portretem świata przedstawionego – jego ustroju, ludzi, patologii.
Przez cały ten czas w filmie nadal pozostaje obecna tajemnica faktycznej tożsamości „wampira”. Pojawiają się kolejne informacje podważające winę Kalickiego – jak alibi od kochanki mężczyzny czy odkrycie znacznie bardziej wiarygodnego tropu odnośnie osoby zabójcy. Służą one jednak rozbudowaniu wspomnianych portretów bohaterów i rozwijaniu ich relacji, a wraz z tym dopełnieniu mrocznego portretu czasów PRL, jaki przedstawia Pieprzyca. Nie ma tu typowego dla kryminału napięcia wynikającego z zagrożenia, jakie czyha na postacie. Nie ma efektownie okrutnych mordów, zaskoczeń wynikających z nieprawdopodobnych zbiegów okoliczności, pościgów, strzelanin czy spektakularnych zwrotów akcji. W końcu, pomimo zamknięcia śledztwa, nie ma tu definitywnego wskazania tożsamości i ukarania filmowego mordercy. Jedyne co jest pewne, to niewinność skazanego na śmierć Kalickiego – triumfuje niesprawiedliwość, a finał nie przynosi ulgi.
Potencjał konwencji i propozycja definicji
Obsypany nagrodami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni Jestem mordercą składa się z motywów oraz modeli postaci typowych dla kryminału – zbrodnia i śledztwo, bandyci i policjanci, przestępczość i aparat sprawiedliwości. Celem filmu nie jest jednak dostarczenie błahej rozrywki i tanie wywoływanie emocji – niepokoju, obrzydzenia czy szoku. Autora filmu interesuje bardziej wpływ prowadzonego śledztwa na życie bohaterów, biorąc pod uwagę ich wzajemne relacje, charaktery i środowisko. Pieprzyca wykorzystuje elementy znane z kina kryminalnego po to, aby zerwać z oczekiwaniami odbiorcy kina gatunkowego. Pozwala mu to przedstawić własną, gorzką refleksję nad okresem PRL-u oraz poruszyć uniwersalne tematy prawdy, ludzkich słabości i korzeni zła. Temu właśnie może służyć autorskie przetworzenie konwencji kryminału – tworząc pozbawiony walorów rozrywkowych, ale przejmujący i niebanalny antykryminał.
Jak zatem moglibyśmy scharakteryzować ów podgatunek, aby lepiej zrozumieć jego budowę, cele i potencjał? Poniżej prezentuję swoją propozycję definicji antykryminału, która być może przyda się niektórym zainteresowanym nim kinomanom:
Antykryminał – odmiana filmu kryminalnego, obecnie powstająca zazwyczaj poza kinem głównego nurtu. Przynależące do niej filmy posługują się klasycznymi motywami i schematami fabularnymi kina kryminalnego, które zostają w nich twórczo przetworzone oraz niestandardowo sfunkcjonalizowane. Może się to manifestować np. w rezygnacji z doprowadzenia do definitywnego rozwiązania zagadki kryminalnej (Przygoda [1960] i Powiększenie [1966] Michelangelo Antonioniego, Zodiak [2007] Davida Finchera, Jestem mordercą Macieja Pieprzycy) lub podmianie standardowego modelu intrygi – „Kto zabił?” – na śledztwo w celu odkrycia motywów zbrodni (Matka Teresa od kotów [2010] Pawła Sali, Dojrzewanie [2025] Philipa Barantiniego) bądź miejsca ukrycia zwłok (Pewnego razu w Anatolii [2011] Nuriego Bilge Ceylana). Konwencja antykryminału służy osiągnięciu innych celów i wywołaniu odmiennych wrażeń u widowni niż klasyczne utwory kryminalne. Może ona skłaniać widza do zerwania z odbiorczymi przyzwyczajeniami, pomóc w poruszeniu określonej problematyki czy skierować uwagę widza na inne elementy filmu niż samo śledztwo i zagadka zbrodni.
[i] Znacznie więcej tego typu refleksji wokół kina gatunkowego i jego relacji z widzem jest obecnych w słynnej książce Ricka Altmana „Gatunki filmowe”.
Źródło zdjęć: https://www.imdb.com/title/tt6104058/mediaindex/?ref_=mv?ref_=mv_sm
